Click for: CSSHS Archive Main Page
Vol. VII • 1984        https://www.creationism.org/aymara/monotheism_ay.htm

Jach'a Laphi
Akapachan Qallta Mä Sapa Yupaychaña
Roy L Hales-an qillqata
Taqi uraqpachankir jaqinakax nayra pachanxa Mä Chiqa Diosaruw uñt'apxäna, ukampirus qhiparux janiw chuymanakapampix jupar yupaychapxänti, janirakiw jupar ist'añ munapxänti.

Babelan Torrepa

Jan iyawsirinakax sapa kutiw Judiu-Cristianu sarnaqäwin sapa maynitakikïtapata arsupxi, ukampirus Qillqata (Qullan Biblia) ukax uñacht'ayiwa, nayra pachanxa TAQI jaqinakaw mä kutix Diosar uñt'apxäna.

Kunapachatix Noé jupax Génesis 8:20-9:17 ukan uñacht'ayat sakrifisiyu lurkäna, Jach'a Llijt'äwi tukuyataruki, taqpach familiapax - Llijt'äwi qhipa taqi jaqinakan achachilanakapaxa - Tatitumpiw bendisipxäna. Jaqinakax qhiparuxa Shinar markan qamapxäna, (nayra Mesopotamia; Sumeria ukham uñt'ata), ukanwa Babel Torre lurapxäna. Judionakan sarnaqäwipax akham siwa: Diosax jaqinakaruw ch'iqintasiñapataki ukat uraqpachan utjasiñapataki ch'amanchäna, ukampirus janiw iyawsapkänti; ukhamasti Diosax arunakap ch'axwayäna ukat ch'iqintasiñaruw puriyäna.1 Noe-n wawanakapax lanchanakampiw sarapxäna ukat sarnaqapxarakïna - juk'a maranakankiw jaya chiqanakar sarxapxäna.

Ukhamatwa nayra Egipto, China, Chika América, ukat yaqha chiqanakas jank'akiw jupanakan yatiñanakapampi, suma nayra arunakapampi, ukat jank'aki jaljtir sarnaqäwinakapampi ukat luräwinakapampiw utjayasxäna. Ukat pachax saraskipanxa... qallta mä sapa Diosar iyawsäwinakapax amuyunakapana ch'amakt'añ qalltäna.

Jaqinakan qhipa mirayinakapax Luriripat juk'amp jayanchasir tukupxäna, kunjamtix (Machaq Testamento) Romanos 1:21-24 qillqatax qhanañchi:

Uñstayirix mä sapa familia ajllïna jupar yupaychañapa imañataki, ukampirus aka familia, jank'aki mä markaru tukuskäna ukhaxa, nayra sapa Diosar yupaychañataki jakir profetanakaw utjäna: Abrahamax Canaán markan jakaskäna ukhaxa, Melquisedecampi, Jach'a Diosan sacerdotepampi, jikisisïna (Génesis 14:18-20). Testamento Antiguun Números pankapaxa, 22, 23, 24 jaljanakapanxa, kunjamsa Balaam profetaxa, Siria jan ukax Iraq markat jutirixa, Abrahaman wawanakaparu juchañchañapataki mayitayna, jupanakax Canaán markaru katuntañatakïpkäna uka pachpana, uk qhanañchi. Uraqpachan walja saräwinakapat yatxatañaxa, qalltanxa taqi jaqinakaw Tatituru arkapxäna ukat qhiparux jithiqtapxatayna ukata Biblia qillqatan amuyupxa kutt'ayi.3

... Nayra qillqañ yatiri jach'a markanakaxa, Sumeria, Egipto, India, China ukhamaraki Mexico markanakaxa, taqiniw mä sapa Diosar iyawsapxatayna uk uñacht'ayapxi. Africa, Norte America ukhamaraki Japón uksankiri yaqhipa nayra jaqinakaxa mä sapa Uywir Diosan amuyup iyawsapxänwa, ukampirusa, jupanakax qhiparux jupan yupaychañxa jaytanukupxatayna, ajayunakar yupaychañataki. ...

Akapachan qallta mä sapa Dios iyawsäwip chhaqtawayatapata, ukatsti paganismo ukaru saraqatapata walja qhananchäwinakaw utji. Sumeria, Egipto, India, China ukatsti México uka nayra qillqani jach'a markanakax taqpachaniw mä sapa Diosaru iyawsirïpxatayna ukham uñacht'ayapxi. África, Norteamérica ukhamaraki Japón markanakan yaqhip nayra jaqinakapaxa mä sapa Luriri Diosan amuyupa iyawsapxänwa, ukampirusa qhiparuxa jupan yupaychäwipa jaytanukupxatayna ajayunakar yupaychañataki. Aka mä sapa Diosar yupaychañat ajayunakar yupaychañar saräwixa, Sumeria, Egipto, India ukhamaraki México markanakanxa, walja diosanakar yupaychañaruw irpxaruwayi.

  SUMERIA, EGIPTO UKHAMARAKI INDIA MARKANAKAN MÄ SAPA DIOSAR YUPAYCHAÑA
Sumeria, Egipto ukhamaraki India markanakan nayra pachan mä sapa Diosar iyawsañataki qhananchawinakax jaya pachaw yatisitayna. Arqueólogonakax jikxatapxiwa, Sumeria markan nayra sarnaqäwipan juk'amp qhipäxar sarasaxa, An sutini alaxpachan Diosax juk'amp uñstiriwa: ukhamasti waljanix iyawsapxiwa jupax mä pachax Sumeria markan sapa Diosapänwa. Egipto markan "Mä Sapa Diosar" yupaychañataki qhananchawinakax juk'amp waljawa, ukampirus juk'amp ch'amakiwa amuyt'añataki. Qhipa kasta q'uchunakax Egipto markan qillqatanakapan waljawa:

Egipto markan walja diosanakapax utjkipanxa, yaqhip yatxatt'atanakax aruskipapxiwa, taqpachani mayakïpachati jan ukax sapa mayni diosanakax "Mayaki" ukhamäñataki atipjasipkchïpacha ukata.5 Biblia tuqit uñjasaxa, mayakïñ amuyux inas jaya pachaw qhiparaskchïna, aka jaqinakax Mayaki Luririt yupaychañ jaytawayxapkchisa.

India markan mayaki diosar yupaychañ saräwipax qhanaw uñsti jupan nayrïr qillqatapanxa, Rig Veda sutin qillqatanxa:

  CHINU SAPAK YUSAN IYAWSÄWIPA
Chinu jaqinakaxa qalltanxa mä apuruw yupaychapxäna, sutipaxa Shang Ti (上帝; Shangdi), ukax inglés arurux "Jach'a Apu" jan ukax "Alaxpachankir Apu" sasaw jaqukipasi.7 Taqi kunas Jupaw luratayna, taqi juchanchäwinakasa ukhamaraki suma payllanakasa qhiparux Jupaw lurirïna.6 Juparu yupaychapkäna uka pachan saräwinakap uñakipasa, mä ajayu yupaychäwimpi ukhamaraki Diosar uñt'äwimpi chhaqhtatap uñacht'ayi, kunjamatix Biblia qillqatan Judá ukhamaraki Israel qhapaq suyunakan jikxataski ukhama. Mä jaqina sarnaqäwipa, Ch'eng Tang Apu (1760 maranaka a.C. jak'ana), Biblia sarnaqäwinakaru wali uñtasitjamaw uñjasi.8 Ch'eng Tang jupax qhipa Hsia apun jan wali urunakapan jakäna.

Jupax apupana jan wali luratanakapata wali llakitäna, ukampirus Alaxpachana chiqapa kamachipa jan utjkipanxa, janiw kunsa askichañ yant'känti. Ukat mä aruw samkapan juparux säna: "¡Nuwasim! Nayaw munaski uka taqi ch'am churäma; kunatix nayaw jumataki Alaxpachana kamachip katuqawayta."9 Ukat Ch'eng Tang jupax Hsia ayllu apnaqäwi t'unjañäna ukat jupapachaw emperadorjam utt'asïna. Ukampirusa, jupan amuyupax janiw taqpach sumäkänti, ukat walja maranakaw Tang jupax chiqapun lurtati janicha uk amuyt'asis sarnaqäna. Tukuyarux mä jach'a mach'a pachaw uraqir purïna ukat Ch'eng Tang jupax jaqichañatakjam isthapt'asisaw Diosar art'asïna, "¡Janiw jaqinakajar juchanakaj layku t'unjañamäkiti!"10 Uka pachparuw jallux purintatayna sasaw sapxi. Ch'eng Tang-ax inas Diosar arkaschïna, jupax kunjämatix amuykäna ukhamarjama, ukampirus jupan sarnaqäwipax nayra China markan qillqatanakapanxa sapa mayniwa. Qhipa mirayanakax juk'ampiw Diosan kamachinakaparu chuym ust'ayxapxäna, ukampirus pachpa pachanxa Jupan jaqïwipwa armt'asipxarakïna.

Confucio (511-479 a.C.) jupax akham siwa, Diosax utjchisa janisa, Jupar yupaychañax jaqinakatakix askipuniwa. Jupan pachanwa Shang Ti (Alaxpachan Apu) sutinxa, Tien (Alaxpacha) sutiniru, jani jaqit amuyt'añataki sutiru, turkayxapxatayna.11

  NAYRA MÉXICO MARKAN MÄ SAPA YUSAR IYAWSÄWI
Nayra México markanjaqinakapax inas mä sapa Luriri Yusani ukhamäpachäna. (May maya "yatxatt'atanakax" jupampi warmipampix mayakïpachänti janicha, jan ukax mä pachpa kankañan may maya uñstawinakapachänti ukxat ch'axwapxiwa). Mä sarnaqäwix akham siwa, Jupax mä panqara ali jan ukax mä marka luratayna - jan tukuskiri jallupampi ukat jalsuri umanakampi. Diosax mä suma quqa aka panqara taypiruw usküna ukat jisk'a diosanakaruw janiw llamkt'añamäkiti sasaw säna. Aka jisk'a diosanakax janiw ist'apkänti ukat quqat jach'a ch'aphinakaw t'ixsupxäna, panqarañap apsuñ munasina. Ukhamïpanxa, Diosax aka "diosanakarux" panqarata jaqsuwayi ukat kunayman lurañanakaw churäna. Nayrïr jaqi chacha warmis ukhamarakiw panqaran jakasipxäna ukat jisk'a "diosanakampi" chikaw jaqsutäpxarakïna.12

  LURIR YUSU UKHAMARAKI WALJA AJAYUNAKA
Mä sapa Yusaru yupaychañat ajayunakar yupaychañar mayjt'äwixa, jichhürunakan jakasipki uka walja nayra jaqinakampi uñacht'ayatawa. Japón markankir janq'u lip'ichini Ainu jaqinakaxa, sañäni, mä sapa Luriri Diosaru iyawsapxiwa, ukampirusa jupanakax amuyapxiwa Jupax jaqinakatxa janiw llakiskiti, ukham jayankirïtapata: ukhamasti Ainu jaqinakax ajayunakampiw apasipxi.13 Walja Norteamérica uksankir Indígena ayllunakax iyawsapxiwa Luririx ajayunakarux jaqimpi Diosamp chikañchatäñapataki utt'ayatayna.14

Canadá inti jalsu tuqinkir Algonquin ayllunakax akham sasaw sapxaraki, Dios pachpaw Indígenanakarux ajayunakar thaqhañapataki satayna.

Diosat jayan uñjasiñax inas juk'amp sum qhanañchasispawa mä inti jalanta África tuqinkir jaqin arunakapampi, jupax markapan Lurir Diosapat akham siwa:

Biblia tuqit cristianismo yatiqäwixa yatichistu, Jesus Cristoxa jan wali ajayunakat sipansa juk'ampi

Biblia tuqit cristianismo iñiñax yatichiwa, Jesus Cristox jan wali ajayunakat sipan juk'amp ch'amaniwa. Jupakiw llaki pachanakan ch'amaskistu. Juparuw kutt'añasa, juchanakatsa pampachasiñ mayiñasa, jiwasan layku Kurusun jiwäwip katuqañasa, ukat jiwäwiruw atipawayi uk iyawsañasa (Suma Yatiyäwi - I Corintios 15:1-4). Tukuri Diosax jiwasanakar kutt'añ munistu! Ukhamasti - Cristianismo ukax JANIW yaqha markan yupaychäwipäkiti - jan ukasti phuqhachäwiwa, askichäwiwa! - jiwasanakarux mayampi mä chiqap Diosar yupaychañaruw kutt'ayistu, TAQI JAQINAKAN, UKHAMARAKI TAQI MARKANAKAN LURIRIPA.

  PANTEÍSMO-N JILXATAPA
Waljaajayunakar yupaychañatxa, janiw jaya thakikiti walja diosanakar yupaychañaru puriñaxa. Cananeo jaqinakax aka thakhin chika taypinkapxataynawa, jach'a diosap El-arusa ukhamaraki walja jisk'a diosanakarusa yupaychasina. Egipto, Sumeria ukhamaraki India markanakax taqpachaniw walja diosanin markanakaru tukupxatayna. México markan diosanakapax inas jan jakhuyañjamäpkiti - ukat jan jakhuyañjam uñnaqanakan jikxatasi - kunjamatix walja may maya markanakan utjki ukhama. Chinu jaqinakaxa mä sapa alaxpachan amuyupa imasipxäna, ukampirusa jupanakan ajayun jakañapaxa chiqapuniw ajayu sarnaqäwinakana ukhamaraki imantat luräwinakana utjäna.

  TUKUYAWI
Akapachan taqi jaqinakapaxa nayra pachanxa Sapa Chiqa Diosar uñt'apxäna, ukampirusa qhiparuxa janiw chuymanakapampi jupar yupaychapxänti, janirakiw jupar ist'añ munapxänti. Nayra iyawsäwinakapatxa, nayra sarnaqäwinakakiw qhiparawayi. Diosar chiqpach yupaychañax Abraham-an wawanakapan tuqi jichha pachanakaruw puritayna. Ukampirus, Diosax yupaychañap mä familia sapakanki ukaru, ukat jank'aki mä markaru (Hebreos; nayra Israel) imaskäna ukhaxa, janiw aka uraqpachan yaqha jaqinakaparu armkänti. Kunjamtix Tatitux Abraham-aru satayna, "juman jathimatwa aka uraqpachan taqi markanakax bendisitäpxani, kunatix jumax arunaj ist'awaytawa" (Génesis 22:18). Pä waranqa maranak qhipatxa, Dios pachpaw (Jesucristo) jaqi uñnaqampi aka uraqin sarnaqäna. Yatichirinakaparu qhipa iwxt'äwinakapat maynïrixa, nayra achachilanakatpacha Jupanatsa t'aqanuqirinakan wawanakapataynawa, "Taqi uraqpacharu sarapxam, taqi jakañaniruw suma yatiyäwi yatiyapxam" ( Marcos 16:15) .

    FOOTNOTES
1  Josephus, Antiquities of the Jews I. iv. 1.
The Companion Bible (KJV), (London: Samuel Bagster & Sons 1970) on p. 212 are the whereabouts of Balaam's hometown Pethor.
3  Rev. Wilhelm Schmitt, Primitive Revelation (St. Louis, Missouri, & London, England: Herder Book Co., 1939) pp. 236-237.
4  E.A. Wallis Budge, Osiris (New Hyde Park, N.Y: University Books, 1961) p. 357.
5  Dr. Brugsch & Maspero as cited by Budge, p.140.
6  Rig Veda excerpt from Selwyn Gurney Champion & Dorothy Short, Readings from World Religions (Greenwich, Conn., Fawcett Publ., 1951) pp. 26-27.
7  E. Allie and M. Frazer, Chinese and Japanese Religion (Philadelphia, Westminster Press, 1969) p. 268.
8  Wing Tsit Chan, A Source Book in Chinese Philosophy (Princeton University Press, 1970) p. 16.
9  Joseph Campbell, The Masks of God: Oriental Mythology (Viking/Compass, N.Y., 1974) p. 396.
10  Li Ung Beng, Outlines of Chinese History (Peking, 1914) p. 15.
11  Wing Tsit Chan, p. 16.
12  Irene Nicholson, Mexican and Central American Mythology (London, N.Y., Sydney, Toronto: Hamlynn Publications, 1967) pp. 20, 21 & Burr Cartwright Brundage, The Fifth Sun (Austin, Texas & London: University of Texas, 1979) pp. 47, 48.
13  Rev. John Batchelor, The Ainu of Japan (London: The Religious Tract Society) p.252.
14  Schmitt pp. 171-174 & Cottie Burland, North American Indian Anthology (London, N.Y., Sydney, Toronto: Hamlynn Publ., 1965) pp. 73, 103-106 & Diamond Jenness, The Faith of a Coast Salish Indian (B.C. Provincial Museum: Anthropology in B.C., Memoir 131 pp. 35, 36.
15  Schmitt pp.171-174.
16  Nassau, Fetishism in West Africa, pp. 36-37 as cited by Budge p.369.


Qallta Pacha Mä Sapa Diosar Iyawsäwi
<https://www.creationism.org/aymara/monotheism_ay.htm>
CSSHS • Creation Social Science & Humanities Society • Quarterly Journal


Nayrïri: . Aymara
www.creationism.org