Click for: Creation Matters Archive Main Page
Vol. XI • 2006       https://www.creationism.org/aymara/AsteroidBeltYouth_ay.htm

Asteroidenakan Chinuqapa: Waynäwipat Uñacht'äwinaka
Jonathan Henry, Ph.D. jupan qillqata


Asteroidenakax jach'a qala t'unanakawa, jilpachax Marte ukhamarak Júpiteran muyt'awinakap taypinkirinaka.

Yaqhipa asteroidenakax yaqha muyt'äwinakaniwa, sañäni, Uraqi jak'ankir asteroidenakax muyt'äwinakapax Uraqi jak'aruw irpi.

Yatit amuyux siwa, asteroidenakax q'añu qaqanakawa, kunawsatix Inti muyt'awix utt'askäna ukhax janiw mä planetar mayachasipkiti. Ukhamasti, asteroidenakan marapax Inti muyt'awin marapawa, ukax jilpachax 4.6 waranqa waranqa maranakaniwa sasaw amuyasi.


< Naturalista qalltawinakat yatxatawin ch'amäwinakapa

Yatit yatxatawirjamaxa, Júpiteran aysuña ch'amapax nayra pacha q'añunakax jan mayachasisa mä planeta uñstayañapatakiw jark'aqatayna. Lissauer ukhamarak Stewart (1993; pp. 1061, 1088) jupanakarjamaxa, aka yatxatawix janiw chiqpachapuni irnaqkiti. Aka qillqirinakaxa amuyt'apxiwa, amuyt'irinakatakixa asteroidenakan ch'allt'apaxa mä "ch'amawa" (p. 1080), jichha pacha amuyunakaxa "nayra pacha q'añu warantañaruw saraski" (p. 1081). Aka kasta ch'amaw amuyt'irinakaruxa amuyt'ayawayi, "asteroidenakan ch'allt'anakapaxa inasa janiw jiwasan kasta planetanaka muyt'irinakan utjkiti" (Lissauer ukat Stewart, 1993, 1081-1082 laphi).

Akax nayrïr taqpach jamuq'änwa, kawkhantix 243 Ida asteroide ukhamarak machaq jikxatat phaxsipas uñacht'ayata, ukax Administración Nacional de Aeronáutica y del Espacio (NASA) ukan Galileo sat nave espacialapat Uraqpacharu apayanitäna — asteroidenakan natural phaxsinakapax utjatapata nayrïr chiqap uñacht'äwiwa. Ida, jach'a yäqaxa, niya 56 kilómetros (35 millas) jayänwa. Ida-n pachpa phaxsipax kupi tuqinkir jisk'a yäwa. Aka jamuqax Galileo-n charge-coupled device (CCD) camaranp 1993 maran, agosto phaxsin 28 urupan apsutänwa. (Jamuqampi qillqatapampi NASA-n luratawa)


Asteroidenakan ch'uñupax jank'akiw ch'usaraskixa

Qallta asteroidenakan ch'ullupax kunjams utt'asïna uk qhanañchasispas ukasa, mä Jovian protoplaneta ukax kunjams uka ch'ullut t'unanak apsuspa, jichhürunakan uñjasi ukhama uñstayañataki, ukaw mä jan walt'awi utji. Asteroidenakan ch'uqhapa ukax nayrax juk'amp jach'änwa (Chapman ukat Davis, 1975, p. 553), ukampirusa, Espacio Pacha qalltawina uñakipirinakax uñacht'ayawayapxiwa, suyatapat sipansa juk'amp jank'akiw ch'usaptaski (Lissauer ukat Stewart, 1993, p. 1081; Robbins ukat Jeffreys, 1988, p. 124; Beatty, 1994, p. 26).

Amuyux nayrax akhamänwa: asteroidenak taypin tupasiñanakax juk'akiw utji, ukampirus 1991 maran Gaspra sat asteroiden tupasiñat qhichinak jikxatatatxa, uka tupasiñanakax nayra amuyat sipan juk'ampiw utji sasaw uñacht'ayawayi (Veverka et al., 1993, p. 72; Asphaug, 2000, p. 53; Hartmann, 1991, p. 289). Asteroidenakan ch'uqiñanakapax laq'a uñstayi, ukasti Inti taypir muytasaw mantaski, jan ukax jisk'a t'unanakatakixa, Inti muyt'awit jaqsutawa (Kerker, 1974, p. 97). Asteroidenakan sapa kuti ch'uqiñanakapax Inti ch'uqi wich'inkhan jisk'a maranïtap amuyt'ayi.


Jichhaki jikxatatanakax marapxat juk'ampi chiqap sayt'ayi

Ukatsti, Yarkovsky luräwixa, mä jan gravitacional ch'amawa, kunatix inti qhanax asteroidenakaru uñstayi, ukax jupanakarux Uraqi jak'a muyt'awiru suyatapat sipan juk'amp jank'akiw unxtayi (Chesley et al., 2003, pp. 1739, 1741). Uraqi jak'ankir asteroidenakan juk'amp jaya jakañapax mä millón maranakjamawa, uka qhipatsti Intiwampiw tupthapipxi (Farinella, 1994, p. 315). Akax pächasiñanak uñstayi, asteroidenakax 4.6 waranqa millón maranak nayraw uñstawayapxatayna, ukax uraqi jak'ankir asteroidenakan jakañapat sipan 4600 kuti jilawa. Asteroiden "phaxsinakapax" juk'amp ch'ama marap tuqit amuyt'ayawi uñstayi. Tidal efectos ukax mä asteroiden phaxsipan jakañapax patak waranqa maranakakikamakiw jark'aqi (Binzel ukat van Flandern, 1979, p. 905). Aka chiqax ukat "phaxsi" katuntañan ch'amäwipax yaqhip alaxpacha uñjirinakaruw asteroidenakan phaxsinakapax utjiti janicha uk pächasiñaru puriyäna (Tedesco, 1979, p. 905). Galileo sat uñakipirix 1993 maranx Ida-n Dactyl phaxsip uñjawayi (Asphaug, 2000, pp. 51-52), ukhamat aka maranakan jark'aqawip chiqäwipat qhanstayi, ukasti Inti muyt'awin yatiqata maranakapat sipanx tunka waranqat maynit sipan juk'amp jisk'akiwa.

Dr. Henry jupax Kentucky Jach'a Yatiqañ Utata doctorado uk katuqäna. Jupax Florida markankir Clearwater Christian College uksan Ciencia T'aqan P'iqinchiripa ukhamarak Pachamama Yatiñan Yatichiripawa.


- REFERENCES

Asphaug, E. 2000. The small planets. Scientific American 282(5):46-55.
Beatty, J. 1994. "Secret" impacts revealed. Sky & Telescope 87(2):26-27.
Binzel, R., and T. van Flandern. 1979. Minor planets: the discovery of minor satellites. Science 203:903-905.
Chapman, C., and D. Davis. 1975. Asteroidal collisional evolution: evidence for a much larger early population. Science 190:553-556.
Chesley, S., S. Ostro, D. Vokrouhlicky, D. Capek, J. Giorgini, M. Nolan, J.-L. Margot, A. Hine, L. Benner, and A. Chamberlin. 2003. Direct detection of the Yarkovsky effect by radar ranging to asteroid 6489 Golevka. Science 302:1739-1742.
Farinella, P., Ch. Froeschle, C. Froeschle, R. Gonczi, G. Hahn, A. Morbidelli, and G. Valsecchi. 1994. Asteroids falling into the sun. Nature 371:314-317.
Hartmann, W. 1991. Astronomy. Wadsworth, Belmont, CA.
Kerker, M. 1974. Movement of small particles by light. American Scientist 62(1):92-98.
Lissauer, J., and G. Stewart. 1993. Growth of planets from planetesimals. In E.H. Levy and J.I. Lunine, editors. Protostars and planets III, University of Arizona, Tuscon, pp. 1061-1088.
Robbins, R., and W. Jeffreys. 1988. Discovering astronomy. Wiley, New York.
Tedesco, E. 1979. Binary asteroids: evidence for their existence from lightcurves. Science 203:905-907.
Veverka, J., P. Thomas, D. Simonelli, M. Belton, M. Carr, C. Chapman, M. Davies, R. Greeley, R. Greenberg, J. Head, K. Klassen, T. Johnson, D.
Morrison, and G. Neukum. 1994. Discovery of grooves on Gaspra. Icarus 107:72-83.


Asteroidenakan Chinuqapa: Waynäkasitapata Uñacht'äwinaka
<https://www.creationism.org/aymara/AsteroidBeltYouth_ay.htm>
 Original English:  <httpa://www.creationism.org/crs_cm/CRS_CrtnMtrs2006_v11n2.pdf>
A Publication of the Creation Research Society • Quarterly Journal

Nayrïri:  Aymara
www.creationism.org