Walja Europa ukat Mediterráneo quta thiyan jakasir jaqinakaxa nayra Sumeriano-Babilonio pacha jakhuñ sistema sexagesimal ukata katuqapxatayna, mä urunxa 24 urasa apnaqasa, sapa urasasti 60 minutuni, ukat sapa minutusti 60 segunduni.  Jichhürunakanxa mä muyunxa 360 gradunakaw utjaski, ukax nayra Babilonia markan 360 uruni marapataw juti. (Taqi ukax 701 marana, Cristo janïr jutkasina, mä jach'a t'unjañ qhipat mayjt'awayiwa.) Jichhax jiwasan marasax niya 365 1/4 urunïxiwa.

Waljanakaxa Phaxsin muyt'awinakap apnaqapxäna, 28-29 uruni Phaxsi uru jakhüwinakana, aka sapa (phaxsi) sarnaqäwipa maran Intin muyt'awinakapampi mayachthapiñ yant'asa.

Nayra jaqinakan uru jakhüwinakapaxa Biblia-n pacha jakhüwipa chiqapuniwa sañatakiw yanapt'i. Jupanakaxa 6.000 maran pacha (jan ukax juk'ampi jisk'a) uñacht'ayapxi, ukasti Biblia-n chiqap liyt'awipampi mayakïskiwa.<

Chino calendario ukaxa, sañäni, niya 4723 marankiwa (2025 marana). Ukax Noé-n yurïwipa (jan ukax yaqha jach'a luräwi) uñacht'aykaspa ukhamawa, Jach'a Llijt'äwit niya 300 maranak nayra. Jupanakan civilización-apax janiw uka pachat nayraqatpachäkiti. Ukampirus jupanakax aka qalltawi jan ukax qallta jaqin yurïwipa jupanakanätapwa sapxi.

Maya urukipax 2012 maran wasitat qalltawayi. Chiqpachansa, yaqhipanakax uka pachan akapach tukusiñap yatiyapxäna, ukampirus qalltapax 5,125 maranak nayraruw kutt'i, jan ukax China jakthapiwit sipan 400 maranak nayraw qallti.

Walja urukipanakax Nayra India markatpach apanitayna. Mahabharat urukipax 3,200 maranak K.N. (Kristu Nayra) ukhampach qalltawayi.  Ukax qalltawipax Maya ukhamarak Chino calendario ukanakan taypinkaspawa, sañäni, Lluqlläwi janïr utjkipan mä luräwitpacha

.

Nayra Egipto markan Calendario-pan qalltawipatx jichhakamax aruskipasiskiwa. Yaqhipanakax sapxiwa, 4.500 maranak nayraw qalltawayi, yaqhipanakasti sapxiwa, 6.000 maranak nayra (4236 a.C.) juk'a nayraw qalltawayi.  (Päpachaniw Biblia-n pacha jakhuwipampix chiqapawa.)

Janiw kuna jach'a markan 15,000 jan ukax 20,000 maranak nayra pacha jakhuwipax utjkiti. Ukampirus, evolución amuyux siwa, jaqinakax jaqipuniw jikxatasipxi (amuyunsa janchinsa) 100,000 maranakat sipansa juk'ampi pachatpacha.  Jichhax suyäta, ukax chiqäspa ukhaxa, ¿janit amuyasiñjamäki maynix kawkhans mä suma calendario lurpachäna, Bibliax niya 6.000 maranak nayra saski uka pachat sipan juk'amp nayra? Mayampisa, chiqpach ciencia ukat chiqpach historiax Bibliax kunatix si ukampix walikpun mayar puri. Ukampirusa, evolucionistanakax uka chiqanchäwinak jan uñjañapuniw wakisi, ukhamat jupanakan amuyupax iyawsañjamawa sasina.  Jupanakax sapxaspawa, jaqinakax tunka waranqanak maranakaw sarnaqapxatayna (nina ukhamarak rueda uñt'asisa) - ukatsti "¡puf!" mä akatjamat taqi uraqpachan, patak maranakaki maynit maynikama - taqiniw calendarios lurañ qalltañ amtapxatayna?

Nayrïr nayra paraíso uka tuqit sarnaqäwinaka (Edén uyu uñtasita) akpachanxa sarantaskakiwa. Diosan(akan) lurata, jaya jakañanaka, mä suma pachamama, ukat nayra suma jaqinaka, qhiparux nuwasiñaru ukat jan walinakaru jaquqantapxatayna, taqi akanakax aka siwsawinakan chikancht'atawa. Frazier-an p'anqapa uñxatt'aña. Ukatsti Diosan(akan) akpachan jach'a umamp t'unjañ lurapxatayna, kunjamtix akpachanxa kunayman saräwinakan qillqantatawa; patak patak umamp t'unjañ siwsawinakaw utji.

Janiw markanakakikiti, jan ukasti tantachawinakasa nayra pachan sayt'atäpxatapa uñacht'ayañ munapxi. Italia markanxa, yaqhipanakaxa nayra Roma markan qhiparatapatpacha jach'a achachilanakap jikxatapxaspa. Japón markanxa, walja wila masinakaxa Shogun pachanakatpacha jach'a achachilanakap jikxatapxaspa. Jan ukasti, Americankir uñacht'äwinxa, "Daughters of the American Revolution" (mä tantachawi ukham) ukax mä jaya herencia uñacht'ayapxaspa. Ch'ullqi nayra pacha utjatapa uñacht'ayañ munañax walja jaqinakatakix wakiskirïnwa.

Iyawsañjamäña jan ukax nayrankañ uñacht'ayaña - akax jichhürunakkamaw utji. Chiqpachansa, nayra jaqinakax ukhamarakiw lurapxäna. Egipcionakax "qalltawinakapax" yaqhanakat sipan juk'amp nayra ukhamäñapatakiw ch'amachasipxataynawa. Jilxattayapxänti? Sumerionakax kunaymanitwa nayra pacha apnaqirinakan jakäwipax "waranqa" maranakaru puritayna sasaw qillqapxatayna. Ukax mä muspharkañ jilxattayatawa, Diluvio nayraqat awkinakan chiqap jakäwipata. Jupanakax chiqans niya 900-950 maranakaw jakapxäna, Génesis Panka qillqatanakarjama.